परिचय र महत्व
मधेश तथा मिथिला क्षेत्रमा मनाइने चाडपर्वहरूमध्ये ‘जितिया’ (जीवित्पुत्रिका व्रत) लाई महिलाहरूको सबैभन्दा कठिन र पवित्र पर्वका रूपमा लिइन्छ। सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र प्रगतिको कामना गर्दै माताहरूले निर्जला (पानीसमेत नपिई) व्रत बस्ने यो पर्व हिन्दू नारीहरूको अटल आस्था र मातृवात्सल्यको प्रतीक हो। आश्विन कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा मनाइने यो व्रत विशेष गरी पुत्रवती महिलाहरूले आफ्नो सन्तानको मंगलका लागि कठोर नियमका साथ पालना गर्छन्।
मिथिला संस्कृतिमा जितिया पर्व केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई यो पारिवारिक सद्भाव, आपसी मेलमिलाप र साँस्कृतिक पहिचानको जगेडा गर्ने ठूलो अवसर पनि हो। यस पर्वमा महिलाहरू नदी, तलाउ वा पोखरीमा स्नान गरी पवित्र मनका साथ व्रत संकल्प गर्छन्।
पौराणिक कथा र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
जितिया पर्वको इतिहास सत्ययुग र महाभारतकालीन आख्यानहरूसँग जोडिएको छ। यस व्रतको महात्म्य र उत्पत्तिको बारेमा पुराणहरूमा दुईवटा प्रमुख कथा प्रचलित छन्:
-
राजा जिमूतवाहन र चील-स्यालको कथा: पौराणिक कथा अनुसार शालिवाहन राजाका पुत्र जितवाहन (जिमूतवाहन) ठूला दयालु र परोपकारी थिए। एकपटक उनी जङ्गलमा भ्रमण गरिरहेको बेला एक बृद्ध वृद्धा (च्याउनी र स्यालको रूपमा रहेका वा नागमाता) रोइरहेको भेटे। बुझ्दै जाँदा नागवंशका राजा वासुकीलाई प्रसन्न पार्न प्रत्येक दिन एउटा नाग बलि दिनुपर्ने र त्यस दिन पालो एउटा युवा नागको रहेको थाहा भयो। दयालु जिमूतवाहनले नागको प्राण बचाउन आफैं बली बन्न तयार भएर वधस्थलमा गए। उनको यो साहस र परोपकारबाट प्रसन्न भएर भगवान सूर्यले उनलाई दीर्घायु र अमरत्वको वरदान दिए। साथै, जसले आफ्नो सन्तानको कल्याणका लागि यो व्रत बस्छ, त्यसको सन्तान सधैं सुरक्षित रहने वरदान दिए। यसै आधारमा यसलाई ‘जीवित्पुत्रिका’ वा ‘जितिया’ भनिएको हो।
-
महाभारतकालीन प्रसंग (द्रोणाचार्य र अश्वत्थामासँग जोडिएको): महाभारतको युद्धपछि अश्वत्थामाले आफ्ना पिता द्रोणाचार्यको मृत्युको बदला लिन पाण्डवहरूको शिविरमा रातको समयमा आक्रमण गरे। उनले पाण्डवका पाँचै छोराहरूलाई मार्दिए। त्यसपछि अर्जुनले प्रतिशोध स्वरूप अश्वत्थामालाई बन्दी बनाए। तर द्रौपदीले आफ्ना सन्तानको हत्यारा भए पनि अश्वत्थामालाई क्षमा गरिन् र गर्भमा रहेका उत्तराको बच्चालाई बचाइन्। भगवान श्रीकृष्णको कृपाले गर्भमै रहेका बालक जीवित रहे, जसको खुसीयालीमा यो व्रत आरम्भ भएको जनविश्वास छ।
जितिया पर्वका तीन कठिन दिनहरू
जितिया पर्व तीन दिनसम्म अत्यन्तै निष्ठापूर्वक मनाइन्छ, जसको विधि यसप्रकार छ:
-
पहिलो दिन (नहाय–खाय): सप्तमी तिथिका दिन नदी, तलाउ वा पोखरीमा स्नान गरी महिलाहरूले एकपटक मात्र सात्विक भोजन (माछा, मरुवाको रोटी, नून–तेल बिनाको खाना आदि) ग्रहण गर्छन्। यस दिनबाट व्रतको नियम सुरु हुन्छ।
-
दोस्रो दिन (उपास / जितिया व्रत): अष्टमी तिथिका दिन दिनभर पूर्ण रूपमा निराहार र निर्जला (बिना पानी) व्रत बस्ने गरिन्छ। यस दिन व्रत बस्ने महिलाहरूले राजा जिमूतवाहनको कथा सुन्ने र सुगा तथा स्यालको माटो वा पिठोको प्रतिमा बनाएर पूजा गर्ने परम्परा छ।
-
तेस्रो दिन (पारणा): नवमी तिथिका दिन विभिन्न प्रकारका मिष्ठान्न, चिउरा, दही तथा स्थानीय परिकारहरू खाएर व्रत तोड्ने (पारणा गर्ने) गरिन्छ। त्यसपछि मात्र महिलाहरूले अन्नजल ग्रहण गर्छन्।
वैज्ञानिक तथा सामाजिक पाटो
जितिया पर्वको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्वका साथै यसको वैज्ञानिक र सामाजिक महत्व पनि उत्तिकै छ:
-
शारीरिक शुद्धता र डिटॉक्सिफिकेशन: लगातार २४ घण्टाभन्दा बढी समयसम्म पानी र अन्नबिना बस्ने यो व्रतले शरीरका विकारहरू बाहिर निकाल्न र पाचक यन्त्रलाई आराम दिन सहयोग गर्छ भन्ने वैज्ञानिक मान्यता छ।
-
पारिवारिक र सामाजिक एकता: मिथिलाञ्चलमा यो पर्वको बेला माइती र घरबीचको सम्बन्ध अझ प्रगाढ हुन्छ। विवाहित महिलाहरू आफ्नो माइती पुग्ने र सँगै बसेर पर्व मनाउने चलनले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।
निष्कर्ष
मधेश र मिथिलाको माटोमा गहिरो रूपमा गाडिएको जितिया पर्व आमाको निःस्वार्थ प्रेम, त्याग र तपस्याको जीवित उदाहरण हो। आधुनिकीकरणको यो दौडमा पनि मिथिलाका नारीहरूले आफ्नो परम्परा, संस्कृति र आस्थालाई जीवन्त राखेका छन्। यो पर्वले हामीलाई हाम्रा मूल्यमान्यता, पूर्वजहरूको संस्कार र पारिवारिक उत्तरदायित्वको गहिरो बोध गराउँछ।
लेखक: नविन नरसिंह
सम्पर्क: [email protected]
प्रतिक्रिया!!
सम्बन्धित खबर
